Thị trường chứng khoán Việt Nam ghi nhận một thực tế đáng lo ngại: chỉ khoảng 10% nhà đầu tư có lãi, và trong số đó, rất ít tài khoản đạt mức lợi nhuận trên 20%, tương đương hoặc vượt VN-Index. Theo các chuyên gia, nguyên nhân sâu xa không chỉ nằm ở biến động thị trường mà còn ở tâm lý hành vi của chính nhà đầu tư, cụ thể là việc đưa ra quyết định dựa trên trực giác thay vì phân tích lý trí.
Diễn biến chi tiết
Ông Nguyễn An Huy, Giám đốc quản lý gia sản Hub Đồng hành của FIDT, đã chia sẻ nghiên cứu của Daniel Kahneman – nhà tâm lý học đạt giải Nobel Kinh tế năm 2002. Nghiên cứu này chỉ ra rằng tâm lý học hành vi có tác động lớn đến quá trình đầu tư. Trái ngược với quan điểm về một "con người kinh tế" luôn lý trí, nhiều nhà đầu tư lại hành động "phi lý trí một cách có hệ thống".
Các sai lầm trong đầu tư thường bắt nguồn từ xung đột giữa hai hệ thống tư duy
- Hệ thống 1: Tư duy nhanh, tự động, cảm tính, dựa trên kinh nghiệm và lối mòn.
- Hệ thống 2: Tư duy chậm, phân tích, logic.
Hệ thống 1 thường chiếm ưu thế trong các quyết định hàng ngày, nhưng sự nhanh nhạy này dễ tạo ra các thiên kiến khi áp dụng vào môi trường tài chính phức tạp. Một trong những thiên kiến phổ biến nhất là thiên kiến xác nhận (confirmation bias), nơi nhà đầu tư có xu hướng tìm kiếm và chấp nhận thông tin củng cố niềm tin sẵn có của mình, bỏ qua các dữ liệu trái ngược.
Tác động & Nhận định
Việc dựa vào trực giác và thiên kiến có thể dẫn đến những quyết định sai lầm, gây thua lỗ cho nhà đầu tư. Để hạn chế rủi ro:
- Nâng cao kiến thức: Hiểu rõ về tâm lý học hành vi trong đầu tư.
- Phân tích khách quan: Ưu tiên Hệ thống 2, dành thời gian phân tích kỹ lưỡng các thông tin, dữ liệu trước khi ra quyết định.
- Tránh thiên kiến: Cảnh giác với các thiên kiến tâm lý như thiên kiến xác nhận, quá tự tin, hiệu ứng bầy đàn, và đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu thực tế thay vì cảm tính hay tin đồn.
Chỉ khi nhận diện và kiểm soát được các yếu tố tâm lý này, nhà đầu tư mới có thể cải thiện khả năng đưa ra quyết định hiệu quả và tối ưu hóa lợi nhuận trên thị trường.