Việc áp dụng mã số vùng trồng (MSVT) và mã số cơ sở đóng gói (CSĐG) cho sầu riêng xuất khẩu đang bộc lộ nhiều lỗ hổng, biến các mã số này thành công cụ trục lợi. Nông dân, những người trực tiếp bỏ công sức và chi phí để đáp ứng các tiêu chuẩn, lại không nhận được giá trị gia tăng tương xứng, trong khi uy tín ngành hàng sầu riêng Việt Nam cũng bị ảnh hưởng.
Diễn biến chi tiết
MSVT được kỳ vọng sẽ nâng cao giá trị trái sầu riêng khi xuất khẩu chính ngạch. Để đạt được mã số, nông dân và hợp tác xã phải trải qua quá trình dài xây dựng vùng nguyên liệu, ghi chép nhật ký sản xuất, và đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về canh tác, an toàn thực phẩm, cũng như truy xuất nguồn gốc. Tuy nhiên, tại Đắk Lắk, thực tế cho thấy lợi ích từ những mã số này không đến được với người sản xuất trực tiếp. Các doanh nghiệp thu mua vẫn "cào bằng giá" giữa vùng trồng có mã số và vùng chưa có mã số. Trong khi đó, để xuất khẩu chính ngạch, doanh nghiệp bắt buộc phải có MSVT, điều này đã biến hoạt động ủy quyền sử dụng mã số thành một "miếng bánh béo bở".
Theo lãnh đạo một hợp tác xã tại Đắk Lắk, chi phí ủy quyền sử dụng MSVT có thời điểm dao động từ 2.000-3.000 đồng/kg, thậm chí lên tới 7.000 đồng/kg. Với sản lượng xuất khẩu hàng trăm, hàng nghìn tấn, khoản tiền thu được từ việc cho phép sử dụng MSVT là "con số khủng". Điều này có nghĩa là mọi chi phí đáp ứng tiêu chuẩn do nông dân gánh chịu, nhưng lợi ích tài chính lại chảy về phía những người nắm giữ mã số.
Tác động & Nhận định
- Gia tăng chi phí cho doanh nghiệp xuất khẩu: Các doanh nghiệp phải trả phí ủy quyền cao, làm tăng giá thành sản phẩm và giảm khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
- Thiệt hại cho nông dân: Nông dân không được đền bù xứng đáng cho công sức và chi phí bỏ ra để có MSVT, dẫn đến giảm động lực sản xuất bền vững.
- Ảnh hưởng uy tín ngành: Việc quản lý lỏng lẻo và tình trạng trục lợi từ MSVT có thể làm giảm niềm tin của thị trường quốc tế vào chất lượng và nguồn gốc sầu riêng Việt Nam.
- Rủi ro cho chuỗi cung ứng: Tình trạng này có thể tạo ra sự thiếu minh bạch và không công bằng trong chuỗi giá trị sầu riêng.
Nếu tình trạng này kéo dài, người trực tiếp sản xuất sẽ tiếp tục gánh chịu trách nhiệm trong khi lợi ích bị chuyển hướng, gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho sự phát triển bền vững của ngành sầu riêng Việt Nam và có thể ảnh hưởng đến các ngành nông sản xuất khẩu khác nếu không có biện pháp chấn chỉnh kịp thời.